অসম চৰকাৰৰ SCERT D.El.Ed Pre-Entry Test (PET) ২০২৬ পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা প্ৰাৰ্থীসকলৰ বাবে পৰিৱেশ বিজ্ঞান (Environmental Science) এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়। পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ প্ৰশ্নসমূহ কেৱল প্ৰৱেশ পৰীক্ষাতেই নহয়, বৰঞ্চ অসম চৰকাৰৰ ADRE (Assam Direct Recruitment), Assam Police আদি পৰীক্ষাৰ বাবেও সমানেই প্ৰয়োজনীয়।
আজিৰ এই ব্ল’গ পোষ্টটোত আমি পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ বেছি সোধা আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নসমূহ, পৰীক্ষাৰ সহায়ক হোৱাকৈ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা (Concepts) আৰু পৰীক্ষাত আহিবলগীয়া সাম্ভাৱ্য প্ৰশ্নৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিম। এই প্ৰবন্ধটো পঢ়াৰ পাছত আপোনাৰ পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ বহুতো প্ৰয়োজনীয় পাঠ্যক্ৰমৰ এক সামগ্ৰিক ধাৰণা (One Shot Revision) হৈ উঠিব।
পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন (Most Important EVS Questions)
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ পৰা সাধাৰণতে প্ৰদূষণ, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন সোধা হয়। তলত পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য আগবঢ়োৱা হ'ল:
১. পৰিৱেশ দিৱস আৰু ইয়াৰ থীম (World Environment Day & Theme)
প্ৰতি বছৰে ৫ জুন তাৰিখে বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস পালন কৰা হয়। পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা চলিত বৰ্ষৰ থীমটো মনত ৰখাটো অতি দৰকাৰী। ২০২৬ চনৰ বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱসৰ থীম হৈছে— "Inspired by nature for climate, for our future"।
২. পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ (Ecosystem) আৰু পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Ecology)
- Ecosystem (পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ): 'Ecosystem' শব্দটো পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰ্থাৰ টেন্সলে (Arthur Tansley)-এ।
- Ecology (পৰিস্থিতিবিদ্যা): 'Ecology' শব্দটো পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল ৰাইটাৰ (Reiter) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰ বিস্তাৰিত বৰ্ণনা দিছিল আৰ্নেষ্ট হেকেলে (Ernst Haeckel)।
পৰিস্থিতি তন্ত্ৰত মূলতঃ দুটা উপাদান থাকে— জৈৱিক (Biotic) আৰু অজৈৱিক (Abiotic)। খাদ্য শৃংখলত (Food Chain) সেউজীয়া উদ্ভিদক প্ৰাথমিক উৎপাদক (Primary Producer) বোলা হয়, কাৰণ সিহঁতে সালোকসংশ্লেষণৰ জৰিয়তে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে।
৩. বায়ুমণ্ডল আৰু অ'জ'ন স্তৰ (Atmosphere and Ozone Layer)
- পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত আটাইতকৈ বেছি পৰিমাণে থকা গেছবিধ হৈছে নাইট্ৰ'জেন (Nitrogen - প্ৰায় ৭৮%)।
- পৃথিৱীৰ খোলাটোত (Earth's Crust) আটাইতকৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা ধাতুবিধ হৈছে এলুমিনিয়াম (Aluminium)।
- অ'জ'ন স্তৰ (Ozone Layer): বায়ুমণ্ডলৰ ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়েৰ (Stratosphere) স্তৰত অ'জ'ন স্তৰ অৱস্থিত। ই সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতি-বেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV Rays) শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ জীৱকুলক ৰক্ষা কৰে।
৪. পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু মানৱ দেহত ইয়াৰ প্ৰভাৱ (Environmental Pollution & Diseases)
প্ৰদূষণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ৰোগসমূহ পৰীক্ষাত প্ৰায়ে সোধা হয়:
- মিনা-মাটা ৰোগ (Minamata Disease): পানীৰ লগত পাৰা বা মাৰ্কাৰী (Mercury) মিহলি হ'লে এই ৰোগ হয়। ই এক স্নায়ৱিক ৰোগ।
- ইটাই-ইটাই ৰোগ (Itai-Itai Disease): কেডমিয়াম (Cadmium) প্ৰদূষণৰ ফলত এই ৰোগ হয়, যিয়ে হাড়ৰ ক্ষতি কৰে।
- ব্লু-বেবী চিণ্ড্ৰ'ম (Blue Baby Syndrome): খোৱা পানীত নাইট্ৰেটৰ (Nitrates) পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে নৱজাতকৰ এই ৰোগ হয়।
- বগা হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগ (White Lung Cancer): চিলিকা ধূলি (Silica dust) উশাহৰ লগত শৰীৰলৈ গ'লে এই ৰোগ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
৫. এচিড বৰষুণ আৰু সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Acid Rain & Greenhouse Effect)
- এচিড বৰষুণ (Acid Rain): বায়ুমণ্ডলত ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড (SO2) আৰু নাইট্ৰ'জেন ডাই-অক্সাইড (NO2) গেছৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পালে এচিড বৰষুণ সৃষ্টি হয়।
- সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect): গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ (Global Warming) মূল কাৰণ হৈছে সেউজগৃহ প্ৰভাৱ। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO2), মিথেন (CH4), আৰু জলীয় বাষ্প (Water vapor) হৈছে প্ৰধান সেউজগৃহ গেছ। উল্লেখযোগ্য যে, বায়'গেছৰ মূল উপাদান হৈছে মিথেন (CH4)।
পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ আইনসমূহ (Environmental Conservation & Acts)
পৰিৱেশ আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন আইন আৰু চুক্তিৰ পৰা প্ৰশ্ন অহাটো নিশ্চিত।
- বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন (Wildlife Protection Act): ১৯৭২ চনত ভাৰতত এই আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
- জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আইন (Biological Diversity Act): ২০০২ চনত ভাৰতত গৃহিত কৰা হয়।
- চিপকো আন্দোলন (Chipko Movement): ১৯৭৩ চনত সুন্দৰলাল বহুগুণাৰ নেতৃত্বত গছ কটা ৰোধ কৰিবলৈ এই আন্দোলন হৈছিল।
- ভূপাল গেছ দুৰ্ঘটনা (Bhopal Gas Tragedy): ১৯৮৪ চনত ঘটা এই ভয়ংকৰ দুৰ্ঘটনাটো মিথাইল আইচ'চায়ানেট (Methyl Isocyanate) নামৰ বিষাক্ত গেছ নিৰ্গত হোৱাৰ ফলত হৈছিল।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিসমূহ:
- কিয়োটো প্ৰটোকল (Kyoto Protocol): ১৯৯৭ চনত স্বাক্ষৰিত এই চুক্তিৰ মূল লক্ষ্য হৈছে সেউজগৃহ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰা।
- মন্ট্ৰিয়েল প্ৰটোকল (Montreal Protocol): ১৯৮৭ চনত স্বাক্ষৰিত এই চুক্তিৰ লক্ষ্য হৈছে অ'জ'ন স্তৰৰ ক্ষতি কৰা পদাৰ্থসমূহৰ (যেনে CFC) ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা।
- ৰঙা তথ্য পুথি (Red Data Book): বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ তালিকা প্ৰকাশ কৰা এই কিতাপখন IUCN (International Union for Conservation of Nature) নামৰ সংস্থাই প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় চুইজাৰলেণ্ডত অৱস্থিত।
অসম ভিত্তিক পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Assam Specific EVS for SCERT PET)
অসমৰ যিকোনো প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাত অসমৰ ভৌগোলিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰশ্ন অবিহনে সম্পূৰ্ণ নহয়।
- অসমৰ ৰাজ্যিক গছ: অসমৰ ৰাজ্যিক গছ হৈছে হোলোং।
- থলুৱা প্ৰজাতি (Endemic Species): অসমত পোৱা এবিধ বিশেষ আপুৰুগীয়া প্ৰাণী হৈছে সোনালী বান্দৰ (Golden Langur), যাক সাধাৰণতে মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু চক্ৰশিলা অভয়াৰণ্যত পোৱা যায়।
- বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ (World Heritage Site): কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক ১৯৮৫ চনত ইউনেস্ক' (UNESCO) ৰ দ্বাৰা প্ৰাকৃতিক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল।
- সংৰক্ষণৰ প্ৰকাৰ: কাজিৰঙা আৰু মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান হৈছে In-situ conservation (প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থলীত সংৰক্ষণ) ৰ সুন্দৰ উদাহৰণ। আনহাতে উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden) বা চিৰিয়াখানা হৈছে Ex-situ conservation (কৃত্ৰিম আৱাসস্থলীত সংৰক্ষণ)।
- ঝুম খেতি (Jhum Cultivation): উত্তৰ-পূব ভাৰতত কৰা এক প্ৰকাৰৰ স্থানান্তৰিত খেতিক (Shifting Cultivation) ঝুম খেতি বুলি কোৱা হয়।
প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে কেনেকৈ প্ৰস্তুতি চলাব? (How to Prepare for EVS Section)
অসম D.El.Ed PET পৰীক্ষাত সফলতা লাভ কৰিবলৈ আপুনি তলৰ বিষয়সমূহক গুৰুত্ব দিব লাগিব:
- NCERT আৰু SCERT ৰ কিতাপ পঢ়ক: পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ ভেটি মজবুত কৰিবলৈ নৱম আৰু দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান আৰু সমাজ বিজ্ঞানৰ কিতাপসমূহ ভালদৰে অধ্যয়ন কৰক।
- Mock Test আৰু Quiz খেলক: আমাৰ ৱেবছাইট Prostuti Assam ত উপলব্ধ থকা বিভিন্ন Mock Test আৰু Class 9 Science MCQ Quiz in Assamese সমূহত অংশগ্ৰহণ কৰক। ই আপোনাৰ সময় ব্যৱস্থাপনা (Time Management) উন্নত কৰিব।
- নিয়মীয়াকৈ Revision: ওপৰত উল্লেখ কৰা আইনসমূহৰ চন আৰু তাৰিখ, ৰোগৰ কাৰক, আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহৰ অৱস্থানসমূহ নিয়মীয়াকৈ ৰিভিজন কৰক।
সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন (FAQs)
প্ৰশ্ন ১: অসম SCERT D.El.Ed PET পৰীক্ষাত পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ পৰা কিমান নম্বৰ আহে?
উত্তৰ: D.El.Ed PET পৰীক্ষাত সাধাৰণ বিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশ বিজ্ঞান (Science & Environmental Science) মিলি মুঠ পৰীক্ষাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ অধিকাৰ কৰে। সিলেবাছ অনুসৰি প্ৰদূষণ, পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ, গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি আদি বিষয়সমূহৰ পৰা প্ৰায়ে প্ৰশ্ন আহে।
প্ৰশ্ন ২: সেউজগৃহ প্ৰভাৱৰ বাবে দায়ী মুখ্য গেছবিধ কি?
উত্তৰ: সেউজগৃহ প্ৰভাৱৰ বাবে দায়ী মুখ্য গেছবিধ হৈছে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO2)। ইয়াৰ উপৰিও মিথেন আৰু জলীয় বাষ্পয়ো প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰশ্ন ৩: Red Data Book কোনে প্ৰকাশ কৰে?
উত্তৰ: ৰঙা তথ্য পুথি IUCN (International Union for Conservation of Nature)-এ প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: Assam D.El.Ed PET Exam ৰ বাবে পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ শ্ৰেষ্ঠ কিতাপ কোনখন?
উত্তৰ: প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে SCERT ৰ অষ্টমৰ পৰা দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান কিতাপখন পঢ়াটো শ্ৰেষ্ঠ। তাৰোপৰি, যিকোনো আগশাৰীৰ প্ৰকাশনৰ (যেনে Arihant) Guide কিতাপ এখন ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে য'ত General Awareness আৰু General Science অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত সৰ্বাধিক পানী ব্যৱহাৰ কৰা খণ্ডটো কি?
উত্তৰ: ভাৰতত সৰ্বাধিক পানী ব্যৱহাৰ কৰা খণ্ডটো হৈছে কৃষিখণ্ড (Agriculture Sector), যিয়ে প্ৰায় ৮০-৯০% পানী ব্যৱহাৰ কৰে।
